واحد فقیري
ورځني سیاسي نوټونه (۱۸۲)
چین څرنګه د افغانستان په سوله کي کومک کولای سي؟
د بین المللي چارو متخصص ښاغلی رابرټ مېنیګ د اګسټ پر ۲۷ مه په ګلوبل ټایمز کي لیکي: ایا د امریکا او چین همکاري د افغانستان جنګ ختمولای سي؟ چین او متحده ایالات دواړه هڅه کوي چي د طالبانو سره دوه په دوه خبري وکړي. دمګری، روسان هم غواړي چي له طالبانو سره رسمي خبري وکړي. که څه هم ټرمپ یو کال مخکي د افغانستان لپاره خپله ستراتیژي اعلام کړه، خو فعلا هلته امنیتي او سیاسي وضع ورځ تر بلي خرابېږي. جنګ یو څرګند نظامي او سیاسي بن بست ته رسېدلی دئ، او بن بست عموما د ښورښيانو په ګټه وي. امریکا باید د ویتنام جګړه په یاد ولري، ځکه هله د امریکا ستړیا او ناامیدي بالاخره د سیاګان د سقوط سبب سو.
اول، په افغانستان کي هم امریکا د ورته شان مشکلاتو سره مخامخه ده. ښورښیان په پاکستان کي پټنځایونه لري، او په افغانستان کي د امریکا او پاکستان ستراتیژیکي ګټي سره په ټکر کي دي. پاکستان په افغانستان کي ستراتیژيکي عمق غواړي، او د هند سره په رقابت کي دئ. دوهم، پر طالبانو باندي د موفقیت په لاره کي بل ستر خنډ دا دئ چي موږ په کابل کي یو باعزته او غښتلی ملګری نه لرو چي د طالبانو ګزینه سي. کابل د خپلمینځي شخړو، فاسدو توپکیانو، او متخاصمو ډلو مجموعه ده. کابل د افغانانو په مینځ کي هیڅ سیاسي اعتبار نه لري.
اوس نو، له افغانستانه د خروج لاره څه ده؟ داسي لاره چي هم امریکا ته او هم طالبانو ته د منلو وړ وي. یوه احتمالي لاره د چین سره همکاري ده. چین هم لکه امریکا په افغانستان کي ثبات غواړي، او هم د تروریسټانو تباهي غواړي. یوه سیناریو دا ده چي امریکا سمدستي له سره چین له افغانستانه د خپلو عسکرو د راکمولو په هکله ډیالوګ پیل کړي، او وروسته د ملګرو ملتونو تر نظارت لاندي د چین، روسیې، هند، پاکستان، او ایران سره یوې عمومي موافقې ته ورسېږي.
بیا همدا هیوادونه د ملګرو ملتونو تر څارني لاندي په جینوا کي د سولي کانفرانس جوړ کړي. د دې کانفرانس اصلي تمرکز به پر دې باندي وي چي یوه سیاسي انتقالي دوره وټاکي. پدې دوره کي پر یو داسي موقتي حکومت باندی توافق ایجاد سي چي طالبان ستره سیاسي ونډه پکښې ولري، خو پدې شرط چي په ۱۲ یا ۱۸ میاشتو کي به آزاد او شفاف انتخابات کېږي. د طالبانو سره دا سیاسي روغه جوړه بايد درې اساسي تعهدات ولري. اول، د طالبانو تر مشرۍ لاندي د ملي وحدت پدې انتقالي حکومت کي به په افغانستان کي د داعش او نورو افراطي ډلو لپاره هیڅ د ټېک ځای نه وي. دوهم، د افغانستان اقلیتونه به د فدرالي سیسټم سره سم خپل حقوق لري. درېیم، تعلیم او کار ته به د ښځو حقه حقوق په کښې تامین وي.
ولي به طالبان دا ومني؟ تاریخ دا ښيي چي عموما هغه یاغیان چي په حکومت ورګډ سوي وي، د هغوی خوی او روش هم بدلېږي. د دې پلان د موفقیت لپاره باید یو بین المللي فنډ جوړ سي چي د افغانستان د زیر بناوو د جوړولو لپاره پیسې پکښې خوندي وي. دا نړیوال وجهې صندوق به پر طالبانو او نوي حکومت باندي نظارت کوي، او له هغوی څخه به غواړي چي پورتني تعهداتو ته ژمن واوسي. دا ابتکار به د چین د سړک او کمربند یو جز وي.
کله چي طالبان د دې حکومت یو اساسي جز سي، پاکستان به هم همکاري وکړي، او د چین نفوذ به پاکستان همکاري ته اړ باسي. دغه راز، د طالبانو لپاره دا اقتصادي او سیاسي امتیازات به هغوی د دې پلان عملي کولو ته مجبوره کړي. ولي به دا پلان د کامیابۍ چانس ولري؟ ځکه چین پر پاکستان باندي زیات نفوذ لري. بلخوا، په افغانستان کي د امریکا او چین همکاري به د دواړو ملکونو تر مینځ موجوده تشنج هم راکم کړي.
اوس د دې وخت رارسېدلی دئ چي له افغانستانه د خروج پر لارو چارو باندي جدي فکر وسي، او په عین زمان کي د افغانستان فعلي غمجن حالت د یوه جوړونکي فرصت په یو نوی فصل باندي بدل سي.
— How China can help Afghan peace process
ــــــــــــــــــــــ
واحد فقیري په کال ۱۹۶۲ کي په کندهار کي زېږېدلی دی. په کال ۱۹۸۰ کې د کندهار د احمد شاه بابا له لېسې څخه فارغ شوی دی. عالي تحصیلات یې په متحده ایالاتو کي کړي دي، او د امریکن پوهنتون او جورج مېسن پوهنتون څخه په سیاسي علومو کي درې ډیګرۍ لري. څو کاله یې د امریکا ږغ سره د خبریال په توګه کار کړی دی. څو کاله یې د پښتو د ژبي په برخه کي استادي کړې ده. درې کتابونه یې په پښتو ترجمه کړي دي. اوس د څو راډیوګانو او تیلویزیونو سره د سیاسي مبصر په توګه همکاري کوي. او وخت نا وخت یې سیاسي تبصرې د افغانانو په مختلفو ویب سایټونو کي خپرېږي.
