لیکونکی او راټولوونکی : امین وردګ
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله رب العالمين ، والصلة ، و السلام على محمدٍ ، و على آله و اصحابه اجمعين.
يې (ي) :
یې په پنځه قسمه ده :
څرګنده (ي)
نرمه (ى)
مؤنثه (ښځينه) (ۍ)
د جمعې (ئ)
اوږده (ې)
څرګنده (ي) هغې يې ته ويل کيږي : چې [څنګ پر څنګ] دوه ټکي ولري ؛ لکه ((ي)) ؛ دا هغه يې ده چې ماقبل (مخکينى) تورى يې ثقيل (سخت) (زېر/کسره/جر) و لري؛ دغه (ي) هم په اسماوو کې راځي او هم په افعالو کې، لکه :
(ښکلي،ناکام شوي،نازولي،ښاغلي،پلي،تللي،غلي،راغلي بریالي شوي…)
يا که په لنډ ډول ووایو هغه نومونه چې په نرمه يې پای ته رسېدلي وي، په څرګنده يې جمع کېږي، لکه: سړي، زمري، منګي، لرګي، زلمي او…
نرمه (ى):
نرمه يې هغه يې ده ؛ چې هېڅ ټکى و نه لري، ماقبل (مخينى) تورى يې (زور /زورکي / فتحې / نصب) واله وي.
دغه (ی) هم په اسماوو کې راځي او هم په افعالو کې ؛ لکه :
(پسرلى،اوړى،منى،ژمى،ګړى،لرګى،پيرکى،ماهى،رى،شى،قى، وړوکی،وى)
مؤنثه (ښځينه) (ۍ):
دغې (ۍ) ته لکۍ لرونکې يې هم ويل کيږي ، دا هغه (ۍ) ده چې ماقبل (مخکينى) تورى يې (زور/زورکي/فتحه/نصب) لرونکی وي ، په آخر د اسم کې ((لکۍ)) غواړي، فقط په مؤنثو اسماوو کې راځي ! لکه :
(هګۍ،مردکۍ، ګلمکۍ،پۍ،نرۍ،مۍ،ممۍ)
د جمعې (ئ):
دې (ئ) ته د فعل يې هم ويل کيږي؛ دا هغه يې ده چې د لکۍ لرونکې يې په توګه تلفظ کيږي ؛ فرق يې يوازې په دې کې دى: چې (ۍ) په اسماوو کې راځي او (ئ) په افعالو کې لکه :
(راشئ! راځئ؟ مه راځئ! ښه يئ؟ پراته يئ؟ ځئ او که نه ځئ؟)
اوږده (ې):
دا هغه (ې) ده چې سر په سر دوه ټکي ولري او هلته راځي؛ چې ماقبل (مخکينى) تورى يې اوږد (زېر/کسره/جر) ولري، هم په اسماوو کې راځي او هم په افعالو کې؛ لکه: (اې! شپې،مېلې،مېلمنې،مڼې،خوږې،راځې؟ وړې،کيلې، شیدې خورې؟ ) يا هم په د هغو ښځينه نومونو په پای کې هم راځي کوم چې مفرد يې په زور (ه) پای ته رسېدلي وي، لکه: مڼې، ښځې، لمبې، کڼې، زړې او نور.
نور بیا… دا لړۍ دوام لري ان شاءالله ، د هرې جمعې مبارکې په ورځ یې له (کابل ټکی کام) څخه په تمه اوسئ!
