تبصره
په نړۍ کې د سکې، پاسپورټ، هوايي کرښو، سمندري لارو، نړيوالې سوداګرۍ، طلا، الماس او قيمتي ډبرو خپل خپل قيمت او اصول وي، چې هر هېواد د خپل اعتبارله مخې د خپلې سکې (بانک نوټونو) په اعتبار له نورې نړۍ سره سيالي کوي، او له هر هېواد سره په خپل هراړخيز اعتبار راکړه ورکړه کوي.
افغانستان د تېرو څلورو لسيزو د جګړو په دوران کې ډېر څه له لاسه ورکړل. افغانستان د ٦٠- ١٩٥٥ز کلونو تر منځ له ډېرو بدو اقتصادي، سياسي او هراړخيزو ستونزو سره مخ و. خپلمنځيو او سيمه ييزو جګړو دومره ځپلی ؤ چې دومره له پرنګ سره په مقابله کې هم نه و ځپل شوی. بالآخره، تر ١٩٦٠ز راوروسته یې له نړيوالو سره په سوداګرۍ او اقتصادي برخه کې په ګډون د يو څه ژوند کولو ساه واخیسته. خو لا پر خپلو پښو نه و درېدلی چې د شرق او غرب د سياليو ښکار شو.
که افغانستان د شرق او غرب په سياليو کې نه واى راګير شوی، اوس به د سټراټيژيک موقعيت او قيمتي معدنونو له امله د نړۍ تر ډېرو هېوادونو مخکې واى او هم به یې نړيوال اعتبار تر ډېرو هېوادونو زيات وای.
بدبختانه، په تېرو څلورو لسيزو کې افغانستان له هر څه لاس ووينځه او يوازې نوم او خاوره ورپاتې شوه، چې پر هغې هم د شرق اوغرب تر منځ تر سړې جګړې وروسته د تودې جګړې اور بل دى.
تېر کال چې په نړيواله کچه د ١٩٩ هېوادونو د پاسپورټونو پرتله کېدله، افغانستان د ټولو هېوادونو په آخر کې پاتې شو. بيا هم دا تمه کېدله چې په نوي ٢٠١٨ز کال کې به خپل اعتبار يو څه لوړ کړي. خو دا دی، اوس چې د ٢٠١٨ز کال د نړيوال مارکيټ تر اعتبار وروسته د پاسپورټونو اعتبار اعلان شو، افغانستان په همغه حالت کې پاتې شو.
له دې دا څرګنده شوه چې افغانستان په اقتصاد، امن، پرمختګ، تعليم، نړيوال سياست، نړيواله سوداګرۍ، بين المللي اعتبار او په هر څه کې د امريکا او اروپايي ټولنې له بې خرته مرستو سره سره په خټو کې نښتی پاتې دى.
د پاسپورټ نړيوالې موسسې په خپل راپور کې ليکلي چې افغانستان په تېر يو کال کې هيڅ پرمختګ ونه کړ، او که په همدې حالت کې پاتې شي، د پاسپورټ د نړيوال قانون له مخې امکان لري افغان پاسپورټ په نړيواله کچه بې اعتباره او د چلښت له دورې پرېوځي، چې بيا یې اعتبار ترلاسه کول ناشوني دي.
افغانستان په ١٨٨٠ز کې يو آبي رنګه پاسپورټ درلود او د لسو کلونو لپاره به اجراء کېده.
په ١٩٣٤ز کې د هند لپاره سوداګريز پاسپورټ په فارسي او فرانسوي ژبه ليکل کېده. د سردار محمد داؤد خان د واک پر مهال د شاهي نظام پاسپورټ لغوه شو. د کمونستانو په دوره کې بیا زاړه پاسپورټونه لغوه شول، او تر هغه وروسته د اسلامي امارت په نوم پاسپورټونه چاپ کړل شول.
افغان پاسپورټونه ډيجیټل شول خو نړيوال اعتبار یې ترلاسه نه کړاى شو. او دا دى، د نړۍ تر ټولو کم کیفیته او بې اعتباره پاسپورټ اعلان کړل شو.
په ٢٠١٧ز کال کې پاسپورټ په څلورو رنګونو څلور ډوله چاپ کړل شو او ترڅنګ یې ډيپلوماټيک پاسپورټ هم ورزيات کړل شو، خو د بې اعتباره نظام په درلودلو سره یې هماغه اخیري مقام په نصيب پاتې شو.
د افغانستان د پاسپورټ د کمزوري کېدا لاملونه به نور هم وي، خو کومو لاملونو چې اوسنی نظام بې اعتباره کړی هماغو د هېواد پاسپوټ هم بې اعتباره کړی دی. تر څو چې په افغانستان کې د بهرنيانو د موجودیت له امله جګړې روانې وي، د افغانستان د نظام او پاسپورټ د بې اعتبارۍ ترڅنګ به نورې هم ډيرې بدنامۍ او بې اعتبارۍ ورپرغاړه شي.
