عبدالحی قانت
(د امریکا ریالست مفکر جان میرشایمر څخه په یو بحث کې پوښتنه وشوه چې د امریکا او چین تر منځ به د جګړې میدان چېرته وي! ده وویل؛ زما په ګمان شرقي آسیا (جاپان، سوېل کوریا) او یا هم هندي آرام سمندرګی (له تایوانه تر سنګاپوره). )
هغه ورځ د امریکا د کانګرس مشره نانسي پلوسي تایوان ته ولاړه چې له امله یې د امریکا او چین اړیکې ډېر حساس حالت ته داخلې شوې دي. ډپلوماسۍ کې د سیاسي اشخاصو سفرونه یا د سمبولېزم او یا هم د توافقاتو، اړیکو پراخوالو او همکاریو په باب وي. د ناسني پلوسي دغه سفر سوچه یو سمبولیک سفر ؤ.
دا چې امریکا کې مېډ ټرم انتخابات راروان دي، بایډن او پلوسي باید داسې څه وړاندې کړي چې داخلي ملاتړ تر لاسه کړي. بایډن د الظواهري پلان شوې ډرامه وکړه او پلوسي تایوان ته سفر وکړ. دا چې د دې سفر به په نړیوال نظم څه تأثیر وي دلته پرې بحث کوو.
چین تایوان د خپل هیواد نه بېلېدونکې برخه شمېري او واقعیت هم همدا دی چې له ۱۹مې پیړۍ تر شلمې پيړۍ له شا او خوا سلو کلونو غیر تایوان د چین برخه پاته شوې ده. دغه سل کاله موده چې چین یې د “شرم پيړۍ” بولي تایوان وخت نا وخت بریتانویانو، جاپانیانو او نورو منځ کې لاس په لاس شوی خو بلآخره په ۱۹۴۹م کې چې کله چین کې د امریکا د ملګرو حکومت د ماؤ زی دنګ په لاس رنګ شو، د دغې حکومت مشران تایوان ته وتښتېدل او هلته یې د چین د جمهوریت په نوم د چین بل موازي حکومت جوړ کړ.
تایوان کې د امریکا د ملګرو دغه حکومت چې ماؤ او د چین خلکو شکست ورکړی ؤ او له چینه تښتېدلی ؤ، تقریبا ۳۰ کاله امریکا او ملګرو ملتونو په رسمیت پېژنده.
په ملګرو ملتونو کې د چین په چوکۍ هم د تایوان د حکومت استازی کیناسته. امریکایانو چینایانو ته ډېر وویل چې که دوی د دوی د خوښې حکومت جوړ نه کړي د چین کمونستي حکومت به هېڅکله په رسمیت ونه پېژندل شي. چینایانو دغه شی نه مانه. هغوی پوهېدل چې د امریکایانو په مقابله کې تنازل د یوې بلې معضلې پیل دی.
چینایان په خپل تاریخ کې په اوږد مهالي او ستراتیژیک فکر مشهور دي. دوی د انتظار تګلاره خپله کړه. امریکایانو سره دغې تګلارې کار ورکړ.
کله چې سړه جګړه کې امریکایان مجبور شول چې د چین او شوروي تر منځ یوه سره دغره ووهي ځکه دواړو سره ورته ممکن نه ؤ، دوی په ۱۹۷۹م کې د چین کمونستي حکومت په رسمیت وپیژنده.
هماغه وخت امریکا تایوان کې خپل ملګري حکومت ته شا کړه او د هغوی رسمیت یې د چین کمونستي حکومت ته ورکړ. د امریکا تاریخ په سیاسي ملګری کې له دغسې بې غیرتیو ډک دی.
شوروي په ۱۹۹۱م کې مات شو، امریکا د نړۍ ابر قدرت شو، جګړې یې پیل کړې، فرعونیت کې بنده شوه، چین نړۍ سره تعاملات پیل کړل؛ اقتصاد یې وغوړېد، نظام یې ټینګ شو او دا دی ۳۰ کاله وروسته هماغې امریکا ته درد سر شو.
اوس امریکا غواړي چې بېرته تیاوان د هماغې چین په وړاندې منحیث کارت استفاده کړي چې دوی یې د سیاسي ملحوظاتو په خاطر رسمیت کمونستي چین ته ورکړی ؤ.
چینایانو چې کله امریکا سره رسمي تعاملات پیل کول، له دوی یې په درې مختلفو اعلامیو کې چې دوی ورته THE THREE U.S.-CHINA COMMUNIQUES AND THE TAIWAN RELATIONS ACT
وايي، د دې ژمنه اخستې وه چې تایوان د چین برخه ده او امریکا به هېڅکله بیا تایوان سره رسمي تعامل نه کوي او نه به هم تایوان ته نظامي بسپنه ورکوي.
دا مالومه ده چې امریکا کله هم په نړیوال سیاست کې خپلې ژمنې نه دي پر ځای کړي او له همدې امله دا دی دوی اوس بیا تایوان د چین پر وړاندې منحیث کارت استفاده کوي.
چینایانو تر اوسه د پلوسي د دغې سفر په عکس العمل کې امریکا سره په دفاعي، د مجرمانو په بدلون، اقلیمي خبرو او نورو برخو کې همکاري ودرولې. همدا راز چین له شپږو اړخونو د تایوان د ټاپو شا او خوا نظامي تمرینات پیل کړي. دوی په تایوان ټاپو هوایي او سمندري لارې هم بندې کړي. چین غواړي د تایوان سیاسي مشرتابې ته وښايي چې امریکایانو سره به ورته دغه انډیوالي ډېره ګرانه پرېوزي.
چین ښايي دغه عکس العملونه ولري خو دوی دا مهال د جګړې تیاری نه لري. چین په خپلې محاسبه کې تر اوسه امریکا سره مستقیم ټکر لپاره څه نورې مودې ته هم اړتیا لري. دوی غواړي لومړی امریکا په اقتصادي لحاظ لاندې کړي بیا ښايي د دې چاره ډېره آسانه وي چې په نظامي لحاظ دوی ته سر کېږدي.
اوس مهال د چین او امریکا په اقتصادي پېشرفت کې یواځې ۳ ټرېلیونه ډالر قرف دی، د چین پېشرفت له امریکا تېز دی، ممکن څو کلونو کې امریکا د نړۍ دویم اقتصاد شي. همداراز دا مهال د نړۍ ټول هیوادونه له امریکا څخه زیات تجارت له چین سره لري. دا هم نړۍ سره د چین د نښلون یوه بل لوی ثبوت دی چې امریکا ته درد سر جوړوي.
د تایوان قضیې سره نړیوال نظم بلې نوې مرحلې ته ننوځي. دا چې دا مهال امریکا د نړۍ مخ په زوال قدرت دی، فکر دا کېده چې ښايي د همکاریو داسې لارې چارې ولټول شي چې چین او امریکا سره ټکر ونه کړي او په یو بلانس کې سره اوسیږي خو ښکاري داسې چې دا ممکن نه وي.
امریکایان د خپل لنډ تاریخ په ضعیف حالت کې قرار لري. یواکراین کې دوی جګړه بایللې، اسلامي نړۍ کې چې له دوی کوم نفرت دی ښايي د نړۍ په یو کنج کې نه اوسي، چین پوهېږي چې امریکا سره هر څه کیدلای شي خو د دوستي باور پرې نا ممکن دی.
دا مهال نړیوال نظم د یو قوي بدلون په حالت کې دی. دغه بدلون هم ننګونې لري او هم فرصتونه رامنځ ته کوي. عاقل حکومتونه له دغو فرصتونو استفاده کوي او له ننګونو څخه لار چپوي.
