محمد قاسم عزام
د نږدې دوو کلونو له خونړیو جګړو وروسته، د حماس جهادي غورځنګ او د اسرائیلو تر منځ د یوې نوې هوکړې اعلان د منځني ختیځ د سیاست لپاره یو مهم بدلون بلل کېږي. د حماس ویاند تایید کړه چې له اوږدو خبرو او منځګړیتوبونو وروسته دواړه لوري یوې عملي هوکړې ته رسېدلي، چې له مخې به د غزې جګړه پای ته رسېږي، اشغالګر پوځ به له تړانګې وځي او د دواړو اړخونو تر منځ د بندیانو تبادله ترسره کېږي.
دغه اعلان د نړیوالو سیاسي کړیو پام ځان ته را اړولی، د جګړې په دې موده کې د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې له سلو زرو ډېر فلسطینیان شهیدان شوي او ټپیان شوي، د غزې نږدې ټولې اساسي جوړښتونه ویجاړ شوي، روغتونونه، ښوونځي، برېښنا او د اوبو شبکه له منځه تللې او د جګړې اغېزې د انسانیت پر وجدان د تلپاتې ټپ په بڼه پاتې شوې دي.
هوکړه د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د سولې د طرحې د لومړۍ مرحلې په چوکاټ کې اعلان شوې، هغه طرحه چې د منځني ختیځ د کړکېچ د حل لپاره د امریکا د بیا منځګړیتوب نوی باب پرانیزي. د ټرمپ د څرګندونو له مخې، د دې طرحې لومړۍ مرحله د غزې تړانګې ته ځانګړې شوې او دواړو لوریو یې تایید کړې ده. که څه هم د امریکا د منځګړیتوب پر ناپېلتیا تل شکونه شته، خو دا ځل د عربي او اسلامي هېوادونو لکه قطر، مصر او ترکیې فعاله ونډه د دې بهیر مشروعیت ته نسبي قوت ورکړی دی.
د حماس د اعلامیې له مخې، دغه غورځنګ د منځګړو هېوادونو هڅې ستایلې دي او ویلي یې دي چې دا هېوادونه د سولې د هڅو په بریالیتوب کې مهم رول لري. قطر د دې هوکړې د مالي ملاتړ، مصر د امنیتي ضمانت او ترکیه د دیپلوماتیک ملاتړ مسوولیت پر غاړه لري. دا درې هېوادونه په تېرو کلونو کې د حماس او اسرائیلو تر منځ د تماسونو اساسي محورونه پاتې شوي دي، ځکه هغوی د فلسطیني قضیې د ملاتړ ترڅنګ د امریکا او لوېدیځو هېوادونو سره هم اړیکې ساتي. دا توازن هغوی ته د منځګړیتوب عملي ظرفیت ورکړی دی.
که دا هوکړه په عملي توګه تطبیق شي، نو دا به د منځني ختیځ د سیاست په تاریخ کې د یوې اوږدې شخړې د ختمېدو پیل وي. د غزې جګړه له ۲۰۲۳ کال راهیسې د سیمې یو له سختو بشري بحرانونو څخه وه. په دغې جګړه کې د خلکو د ژوند او هستوګن ځایونو له منځه تګ نه یوازې فلسطینیان، بلکې د نړۍ وجدان هم وځوراوه. همدارنګه، د جګړې دوام د سیمهییزو اړیکو په جوړښت ژور اغېز وکړ، ځکه د عربي نړۍ ترمنځ د اختلاف کرښې بیا راژوندۍ شوې، د خلیجي هېوادونو تر منځ د سیاست توازن بدل شو او د ایران او لوېدیځو هېوادونو اړیکې لا زیاتې کړکېچنې شوې.
په سیاسي لحاظ، د دې هوکړې تر شا څو فکتورونه د پام وړ دي. لومړی، د اسرائیلو دننه سیاسي فشار و. د اوږدې جګړې، اقتصادي رکود او نړیوالو انتقادونو له امله د اسرائیلي حکومت د ملاتړ کچه د پام وړ راټیټه شوې وه. د بشري حقونو نړیوالو سازمانونو په پرلهپسې توګه د جګړې د بندولو غوښتنه کوله او د اسرائیلو د کړنو پر وړاندې نړیوال غبرګون ورځ تر بلې سختېده. دویم، د حماس د نظامي مقاومت له اوږدې مودې وروسته، د هغه غورځنګ د سیاسي څانګې هڅه دا وه چې خپلې لاسته راوړنې د سیاسي بریا په بڼه نهایي کړي، څو جګړه د یو ډول سیاسي اعتراف په پایلې بدله کړي.
په اقتصادي لحاظ، د جګړې دوام د فلسطینیانو لپاره د فاجعې معنی درلوده. د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د غزې تړانګه د جګړې له امله له نړۍ پرې شوې وه، خو اوس د اوربند له اعلان وروسته د بیا رغونې لپاره د نړیوال ملاتړ تمه شته. قطر، ترکیه او اروپايي اتحادیې ژمنه کړې چې د غزې د بیا رغونې په برخه کې به پراخ مالي ملاتړ وکړي. دا ګام د سیمې د ثبات او د فلسطینی ټولنې د ژوند د عادي کېدو لپاره حیاتي دی.
په نړیواله کچه، د ټرمپ د طرحې ملاتړ د امریکا د منځني ختیځ د سیاست د بیا تعریف هڅه ده. له تېرو دوو لسیزو راهیسې د واشنګټن رول د منځګړیتوب له نظره متنازع پاتې شوی، خو دا ځل د عربي هېوادونو شراکت د دې طرحې د عملي کېدو احتمال زیات کړی. ټرمپ دا هڅه کوي چې د ۲۰۲۴ کال د ټاکنیزو ژمنو یوه برخه د منځني ختیځ د سولې د پلان عملي کېدل د بهرني سیاست لاسته راوړنه وښيي.
د حماس له لوري دا غوښتنه چې تضمین کوونکي هېوادونه دې د اسرائیلي رژیم د تعهد تضمین وکړي، د تجربو پر بنسټ راولاړه شوې ده. په تېرو اوربندونو کې څو ځله لیدل شوي چې اسرائیل د توافقاتو له ماتولو وروسته یو اړخیز عملیات پیل کړي. دا ځل حماس غواړي چې د قطر، مصر او ترکیې د ضمانت تر سیوري لاندې هوکړه دوامداره وساتي.
د بشري اړخ له مخې، د جګړې پای یوازې یو سیاسي پرمختګ نه دی، بلکې د انسانانو د ژوند د ژغورنې یوه ستره اړتیا ده. د غزې له جګړې وروسته زرګونه ماشومان یتیمان، سلګونه زره کسان بېکوره او ټولنیز جوړښتونه له منځه تللي. د جګړې د ختمېدو سره د بیا رغونې بهیر به اوږد وي، خو د سولې له فضاء سره د امید یو نوی احساس هم راځي.
په تحلیلي توګه، د دې هوکړې د عملي کېدو راتلونکې له څو فکتورونو پورې تړلې ده: د تضمین کوونکو هېوادونو صداقت، د دواړو لوریو د سیاسي ارادې ثبات، او د نړیوالو ادارو څارنه. که دا درې واړه عناصر همغږي پاتې شي، نو د غزې له جګړې وروسته سیمه کولی شي د اوږدمهاله ثبات په لور حرکت وکړي. خو که یو لوری توافق مات کړي یا د بهرنیو لاسوهنو له امله بهیر ګډوډ شي، نو دا به د سولې فرصت یو ځل بیا له منځه یوسي.
په نهایت کې، د غزې جګړه د نړۍ د معاصر تاریخ له خونړیو او دردناکو فصلونو څخه وه. د هغې پای د سیاست، انسانیت او بشري ارزښتونو د یو ګډه بریا په توګه تعبیرېدلی شي، خو یوازې هغه مهال چې دا اوربند د تلپاتې سولې بنسټ شي، نه د موقتي ارامۍ یو پړاو. د دې جګړې پای د فلسطین د خلکو لپاره د درد له سیوري وروسته د امید یو ځل بیا راژوندي کېدل دي. نړۍ اوس د یو نوي امتحان ته ورقه په لاس ولاړه ده چې آیا دا ځل به سوله ریښتیا دوام وکړي؟
