حبیبی سمنگانی
سازمان همکاری اسلامی (OIC) به تاریخ ۲۵ سبتمبر ۲۰۱۹ میلادی پنجاه ساله شد. این سازمان که تا سال ۲۰۱۱ میلادی به نام «سازمان کنفرانس اسلامی» یاد می شد در سال ۱۹۶۹ در واکنش به آتش کشیدن مسجد الاقصی از سوی یهودیان جنایتکار، به درخواست مفتی اعظم آن وقت فلسطین الحاج امین الحسینی، با حضور رهبران و نمایندگان ۲۴ کشور های اسلامی به دعوت شاه مراکش، در رباط پایتخت آن کشور تاسیس شد.
این سازمان با داشتن ۲۷ اعضا از قاره افریقا، ۲۷ اعضا از قاره آسیا، ۱ عضو از قاره اروپا و ۲ عضو از قاره امریکای جنوبی، در کل ۵۷ عضو از چهار قاره دارد. به استثنا از فلسطین، سائر اعضای این سازمان اعضای سازمان ملل متحد نیز هستند.
سازمان همکاری اسلامی با نمایندگی از کمتر از دو ملیارد مسلمانان جهان، دومین سازمان بزرگ جهان پس از سازمان ملل متحد شمرده می شود. کشورهای که اکثریت جمعیت آن را مسلمان ها تشکیل می دهند، عضو این سازمان شده می توانند. دفتر مرکزی این سازمان در شهر جده، عربستان سعودی است، اما دفتری در نیویارک، ایالات متحده امریکا نیز برای ارتباط و هماهنگی با سازمان ملل متحد دارد و موقف خود را در قبال اسلام هراسی (Islamophobia) و حقوق بشر با سازمان ملل شریک می کند.
این سازمان مذهبی که خود را صدای جمعی جهان اسلام می داند، در چنان روزگار بحرانی بنیان گذاری شد که چهل و هفت سال از پایان خلافت عثمانی، آخرین خلافت مسلمان ها در روی زمین گذشته بود و مسلمانان درمانده و پراکنده جهان از نداشتن پشتیبانی و همبستگی منظم بسیار رنج می بردند. اگر چه خلافت عثمانی هم در آخرین سال های خود با مشکلات گوناگونی دچار و از دست و پا مانده بود، اما بسیاری مسلمان ها باز هم به آن می بالیدند و خود را تسلیت می دادند.
همچنان شکست فاش کشورهای عربی در جنگ شش روزه در برابر اسرائیل، که در وسط سال ۱۹۶۷ میلادی رخ داد و منجر به سقوط مناطق زیادی کشور های عربی به دست اسرائیل گردید، از عوامل عمده تاسیس سازمان همکاری اسلامی شمرده می شود. گویا هدف از ایجاد این سازمان، سعی برای حفاظت و حمایت از جهان اسلام بود.
اما ایجاد این سازمان، جنبه دیگری هم داشت. آن زمانی بود که جهان در بلاک های شرق و غرب تقسیم بود. کشورهای اسلامی نیز ازین گروه بندی مصئون نبودند. کشور مصر به رهبری جمال عبدالناصر، طرح این سازمان را توطئه امریکا برای کنترول بر جهان عرب می دانست. جمال عبدالناصر که فکر سوسیالیستی و ناسیونالیستی/پان عربیسم داشت و از بنیان گذاران جنبش عدم تعهد نیز بود، در اجلاس اول سران این سازمان در ۱۹۶۹ میلادی در مراکش اشتراک نکرد. کشورهای سوریه، عراق، یمن جنوبی و سودان نیز این اجلاس را تحریم کرده بودند.
اجلاس سران این سازمان پس از هر سه سال در پایتخت یکی از کشورهای عضو سازمان دائر می گردد. کشور میزبان برای سه سال بعدی، ریاست این سازمان را به عهده می گیرد. تا اکنون چهارده نشست سران این سازمان در کشورهای مختلف (مراکش، پاکستان، عربستان سعودی، کویت، سینگال، ایران، قطر، مالیزیا، مصر و ترکیه) برگزار شده است. نشست اخیر با میزبانی عربستان سعودی به تاریخ ۳۱ می ۲۰۱۹ میلادی در مکه برگزار شد. وزرای خارجه اعضای این سازمان نیز سال یکبار گردهم می آیند. سازمان همکاری اسلامی تا اکنون هفت بار نشست های اضطراری نیز پیرامون موضوعات مختلف برگزار کرده است.
منشی عمومی/دبیر کل این سازمان از سوی شورای وزیران امور خارجه از میان اتباع کشورهای عضو سازمان، برای پنج سال انتخاب می شود. در ظرف پنجاه سال، ده نفر به حیث منشی عمومی سازمان همکاری اسلامی وظیفه انجام داده اند. اکمل الدین اغلو، استاد، نویسنده و سیاستمدار ترکیه برای ده سال – از ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۴ میلادی – این وظیفه را به پیش برد. یوسف العثیمین، سیاستمدار عربستان سعودی از سال ۲۰۱۶ میلادی به اینسو، به حیث منشی عمومی سازمان همکاری اسلامی کار می کند.
کشورهای قبرس از ۱۹۷۹، بوسنی و هرزگوین از ۱۹۹۴، جمهوری افریقای مرکزی از ۱۹۹۶، تایلند از ۱۹۹۸، روسیه از ۲۰۰۵ و هند از ۲۰۱۸ با داشتن جمعیت بزرگ مسلمان ها، به عنوان ناظر درین سازمان حضور دارند. اگر چه ۵۱ در صد جمعیت بوسنی و هرزگوین را مسلمان ها تشکیل می دهند، اما این کشور هنوز عضو رسمی سازمان همکاری اسلامی نیست.
اگر دستآوردها و ناکامی های این سازمان ارزیابی شود، شکی نیست که نامه اعمال این سازمان، دستآوردهای انگشت شمار و ناکامی های بی شمار را در خود جا داده است. حل معضل دولت اردن و سازمان آزادی بخش فلسطین (PLO) در سال ۱۹۷۰ میلادی توسط هیئت مشترک سازمان همکاری اسلامی و اتحادیه کشورهای عرب، از دستآوردهای قابل ذکر این سازمان به یاد می رود. دران هیئت، بادشاه عربستان سعودی شاه فیصل از سازمان همکاری اسلامی و جمال عبدالناصر از اتحادیه کشورهای عرب نمایندگی می کردند. خروج قشون سرخ شوروی از افغانستان نیز از کارنامه های این سازمان به شمار می رود.
فهرست ناکامی های این سازمان بسیار دراز است. هنوز دو سال از تاسیس سازمان همکاری اسلامی به هدف هماهنگی میان جهان اسلام گذشته بود که پاکستان غربی و شرقی در نتیجه مداخله صریح نظامی هند از هم جدا شدند و پاکستان شرقی به کشور مستقلی به نام بنگلادیش تبدیل شد.
همچنان تلاش های این سازمان برای پایان دادن جنگ ایران و عراق که از ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ میلادی دوام کرد و منجر به کشته شدن تقریبا یک ملیون نفر از جانبین شد، ناکام ماند. این جنگ هشت ساله تخمینا ۱۱۸۸ ملیارد دالر خسارات مالی به هر دو جانب وارد کرد.
نیز تیمور شرقی، منطقه ای در جنوب شرق آسیا، که بخش اعظم باشندگان آن را مسیحیان تشکیل می دهند و از ایالت های کشور اسلامی اندونیزیا بود، در سال ۲۰۰۲ میلادی توانست با پشتیبانی کشورهای غربی و سازمان ملل متحد، استقلال خود را در نتیجه رفراندوم به دست آورد و به نام جمهوری دموکراتیک تیمور شرقی به عنوان کشور مستقل شناخته شود.
سودان، که بزرگ ترین کشور قاره افریقا و جهان عرب بود، در سال ۲۰۱۱ دو پارچه شد و بخشی از آن به نام سودان جنوبی، که بیشتر اتباع آن مسیحیان هستند، به حیث کشور جداگانه ای در جغرافیای جهان به وجود آمد.
همچنان با آغاز قرن جدید میلادی، افغانستان، عراق، لیبیا، سوریه، سومالیا و چندین کشورهای اسلامی دیگر مورد تهاجم و اشغال ناروای امریکا و جهان غرب گردید. نقش سازمان همکاری اسلامی درین همه موارد ناپیدا و بی ارزش بود.
از همه مهم تر اینکه بیشتر نشست های سران و وزرای خارجه این سازمان بر معضل فلسطین چرخیده است. اما با گذشت پنج دهه، نه تنها هیچ تغییر مثبتی در زندگی فلسطینیان نیامده، بلکه روزگار فلسطین به مراتب وخیم تر گردیده است. اسرائیل هر گاهی بخواهد بخش های از خاک فلسطین را تصرف نموده، شهرک های یهودی نشین می سازد، بلکه اکنون تمام زمین و فضای فلسطین در سیطره یهودیان قرار دارد. قابل ذکر است که پس از ۱۹۶۷ میلادی، اسراییل با ساختن بیش از ۲۵۰ شهرک های خورد و بزرگ در مناطق اشغالی فلسطین، حدود ۶۵۰ هزار یهودیان را دران جا آباد ساخته است. در حالیکه بنا بر اصول حقوق بین المللی اعمار شهرک ها در مناطق اشغالی، غیر قانونی است.
نقش سازمان همکاری اسلامی در قبال ایجاد هماهنگی بیشتر و روابط دوستانه میان کشورهای عضو سازمان نیز زیر سوال است. روابط کشورهای مهم اسلامی با یکدیگر روز بروز بدتر می شود. واقعیت اینست که امروز بیشتر کشورهای اسلامی در سطح منطقه و جهان با یکدیگر دست و گریبان اند و جهان کفر تماشا دارند. مسلمان ها به حدی با هم خصومت دارند که آماده هستند بر ضد یکدیگر با کشور نامشروع اسراییل عهد و پیمان دوستی ببندند. یکپارچگی کشورهای خلیجی از هم فروپاشیده و بحران داخلی یمن بر اثر مداخلات مغرضانه بعضی کشورهای اسلامی به فاجعه بزرگ بشری تبدیل شده است.
قابل ذکر است که کشور هند در اولین اجلاس سران سازمان همکاری اسلامی در ۱۹۶۹ تلاش کرد اشتراک کند، اما بر اثر واکنش پاکستان که هند کشور اسلامی نیست و نقض حقوق بشری مسلمانان منطقه جامو و کشمیر، از حضور در نشست پایانی آن، محروم ساخته شد. سپس هند کوشش کرد به حیث ناظر درین سازمان حضور یابد، اما چون در لایحه سازمان آمده بود که هر آن کشوری که با کدام عضو این سازمان مشکلی داشته باشد، نمی تواند عضو ناظر این سازمان باشد، گویا پاکستان از حضور هند به حیث ناظر هم جلوگیری کرد. اما حالا وضعیت تغییر خورده است. کشورهای خلیجی که تقریبا تمام کنترول این سازمان را در دست دارند، درین اواخر روابط بسیار خوبی با کشور هند دارند. بناءً لایحه سازمان تغییر داده شد و زمینه برای حضور هند به حیث ناظر فراهم شد.
شگفتآور اینست که سازمان همکاری اسلامی بجای اینکه از دولت هند در مورد برخورد ناشایسته با مسلمانان کشمیر جداً بازپرس بکند، وزیر امور خارجه کشور هند خانم سشما سوراج در ماه مارچ ۲۰۱۹ میلادی در ۴۶مین نشست سالانه وزرای خارجه سازمان همکاری اسلامی از سوی امارات متحده عربی به حیث مهمان ویژه دعوت شد. پاکستان به رسم اعتراض از اشتراک دران نشست خودداری کرد و واکنش تند نشان داد.
فشرده بحث اینست که سازمان همکاری اسلامی در جریان سفر پنجاه ساله خود نارسای ها و ناکامی های زیادی را در نامه اعمال خود ثبت نموده است. اما با توجه به وضعیت کنونی، چنان معلوم می شود که این سازمان از رسوایی های گذشته خود هیچ پند و اندرزی نگرفته است و آینده این سازمان از گذشته هم ناکام تر خواهد بود. حالا وضعیت به حدی رنجآور است که این سازمان از بی پروایی بسیار، فرصت صدور اعلامیه های رسمی برای تقبیح مظالم بر مسلمان ها و اهانت به ارزش ها و شعائر اسلام در نقاط مختلف جهان را هم ندارد.
