افغانستان ته د حنا رباني کهر سفر یو ډیپلوماټیک حق دی

محمد جاوید فدائي
افغانستان ته د حنا رباني کهر راتګ یو ډیپلوماټیک سفر و چې د ډیپلوماټیکو اصولو په رڼا کې ترسره شو. د ۱۹۶۱ کال د ویانا کنوانسیون د ډیپلوماټیکو اړیکو یو نړیوال تړون دی چې د خپلواکو هیوادونو ترمنځ د ډیپلوماټیکو اړیکو چوکاټ ټاکي.
د دغه تړون هدف دا دی چې د حکومتونو ترمنځ د یونیفورم طرزالعملونو او اصولو له لارې د دوستانه اړیکو پراختیا اسانه کړي؛ په ځانګړې توګه دا د ډیپلوماټیک مصؤونیت اوږدمهاله دود تائیدوي چې ډیپلوماټیکو ماموریتونو ته امتیازات ورکوي.
د ویانا کنوانسیون له مخې کوربه هیواد مکلف دی چې د بهرنیو ډیپلوماټانو ټول امتیازات ورکړي او هیڅ کوم ډیپلوماټ د جبر یا ځورونې له ویرې پرته خپل ماموریت ترسره کړي.
د ویانا کنوانسیون د عصري نړیوالو اړیکو او نړیوالو قوانینو بنسټ دی چې په نړیواله کچه د خپلواکو هیوادونو او ملګرو ملتونو لخوا تصویب او لاسلیک شوی دی چې هیڅوک یې له اصولو څخه سرغړونه نه شي کولای.
د ویانا کنوانسیون تړون له مخې ډیپلوماټانو ته یو شمېر امتیازات ورکړل شوي چې په لاندې کرښو کې به لنډیز سره ذکر شي.
د ٢٠ مادې له مخې د رالیږونکي دولت ډیپلوماټان کولای شي خپل بیرغ او نښان د خپل ماموریت په ساحه یعني سفارت او کونسلګرۍ کې وکاروي، چې د ماموریت د مشر یعني سفیر یا کونسل د استوګنې ځای او موټر هم پکې شامل دي.
د ٢٤ مادې له مخې د ډیپلوماټیک ماموریت ارشیف او اسناد محرم دي او کوربه هیواد هیڅ حق نه لري چې د ډیپلوماټانو اسناد یا ارشیف خلاص کړي.
د ٢٧ مادې له مخې کوربه هیواد باید د ډیپلوماټیک ماموریت او د دوی د هیواد د ډیپلوماتانو ترمنځ د آزادو اړیکو اجازه او ساتنه وکړي. کوربه هیواد باید ډیپلوماټیک بېګ هیڅکله خلاص نه کړي، که څه هم ډیپلوماټ له خپل مصؤونیت څخه ناوړه استفاده کړې وي او بېګ کې یې ممنوع څیزونه ځای پر ځای کړي وي.
د ٢٩ مادې له مخې ډیپلوماټ باید د هر ډول نیولو یا توقیف څخه مصؤون وي او کوربه هیواد باید د نوموړي د شخصیت او وقار د ساتنې لپاره ټولې هڅې وکړي.
د ٣١ مادې له مخې ډیپلوماټان د کوربه هیواد د مدني او جنایي جرمونو پر وړاندې قضائي مصؤونیت لري، البته که ډیپلوماټ د رسمي دندې څخه بهر نور فعالیتونه ترسره کوي نو بیا یې خپل مصؤونیت ختمیږي او ٣٢ مادې له مخې دولتونه کولاي شي د ډیپلوماټ معافیت معاف کولو اجازه په صریح ډول ورکړي.
د ٣٤ او ٣٦ مادو له مخې ډیپلوماټیک ماموریتونه له مالیاتو او ګمرکي محصول څخه معاف دي. د ٣٧ مادې له مخې د ډیپلوماټانو د کورنۍ غړي چې په کوربه هیواد کې ژوند کوي د ډیپلوماټانو په څیر د خوندیتوب څخه برخمن دي.
افغانستان د ویانا کنوانسیون د ډیپلوماټیکو اړیکو نړیوال تړون د ١٩٦٥ د اکتوبر په ٦ لاسلیک کړی دی چې د تړون ټول اصول به د ډیپلوماټیکو اړیکو پاللو پر مهال مراعتوي. د ویانا کنوانسیون مراعتول په ټولو هیوادونو باندې لازمي دي، هیڅ هیواد نه شي کولای چې خپل هیواد کې بهرنیو ډیپلوماټانو سره د ویانا کنوانسیون خلاف سلوک وکړي. د کنوانسیون تطبیق په کمزوریو او پیاوړيو هیوادنو پورې اړه نه لري، د روس – امریکا، پاکستان- هند او ایران- عربستان په څېر سر سخت دښمن هیوادونه هم نه شي کولای چې د شخړو پر مهال ډیپلوماټیک اصول تر پښو لاندې کړي.
په همدې اساس د حنا رباني کهر سفر ډیپلوماټیک و او څوک چې د افغان چارواکو سره د نوموړې ملاقات باندې نیوکې کوي د ډیپلوماټیکو اړیکو څخه بالکل ناخبره دي او نیوکې یې هیڅ اساس نه لري. ځکه چې د پاکستان یا بل هر هیواد څخه راتلونکي ډیپلوماټان د خپلو هیوادونو لخوا را استول کیږي، د افغانستان حکومت د ډیپلوماټانو په ټاکلو او یا د دوی په لباس خوښولو کې هیڅ حق نه لري.
همدارنګه افغان ډیپلوماټان هم په افغاني لباس او پګړۍ کې نړیوالو کنفرانسونو کې بغیر د کوم جبر یا ځورونې څخه په آزاده فضاء کې ګډون کوي. که چیرې د ډیپلوماټانو په لباس او راتګ باندې کوربه هیواد د نیوکې یا بدلون حق درلودی، نو هیڅکله به افغان ډیپلوماټان په اروپايي، آسیایي هیوادونو او مسکو کې نړیوالو کنفرانسونو او یا هم د امریکا سره مخامخ مذاکراتو کې په افغاني لباس کې د ګډون اجازه نه وه ترلاسه کړې.
سربیره پردې افغان حکومت تراوسه یوازې په ډي فکټو بڼه (مؤقتي یا ضمني رسمیت) رسمیت لري، چې دا د ډي جوري رسمیت (دایمي یا څرګند رسمیت) لومړۍ مرحله ګڼل کیږي. د معاصر نړیوال قانون او نړیوالو اړیکو په رڼا کې نوي حکومتونه د نړیوالې ټولنې او ملګرو ملتونو لخوا د ازمېیښت لپاره یوازې په ډي فکټو بڼه رسمیت باندې پیژندل کیږي. ډي فکټو رسمیت د هر هیواد یا نوي حکومت لپاره د ازموینې مرحله ده چې یوازې ډیپلوماټیکې اړیکې ورسره پالي او نړیوالو کنفرانسونو ته یې دعوتوي، ترڅو ډي جوري یا دایمي رسمیت پېژندنې ته د رسېدو لپاره نړیوالې ټولنې ته د خپلو مسؤولیتونو ترسره کولو ازموینه ورکړي.
لنډه دا چې څوک د حنا رباني کهر سفر ته د افغان حکومت هیڅ غبرګون نه څرګندولو او یا هم د لوړ پوړو چارواکو د ملاقات څخه ډډه نه کولو باندې نیوکه کوي، هغوی غواړي چې افغان حکومت نړیواله کچه باندې نور هم منزوی کړي، ترڅو چې افغان حکومت د ډیپلوماټیکو اصولو څخه سرغړونه باندې تورن شي او د رسمیت په تړاو ترلاسه شوی باور یې د نړیوالو پر وړاندې ختم شي.