« سرليکنه »
که مو په وروستیو مياشتو کې په ټوله کې د شته حکومت کړنې ارزولې وي هره ورځ ترې د خلکو کرکه او لرې والی مخ په ډيريدو شوی دی او ددې ستر لامل په مرکز کې د ولسمشر او ولسکشر تر منځ ستونزې، خيالي ژمنې او په ولايتي کچه بیا د والیانو کړنې، ګمارنې، زیاتی او فساد دی چې خلک يي په ټوله کې له حکومت څخه زړه تورې کړي دي.
د اشرف غني او عبدالله په مشرۍ ايتلافي حکومت په داسې يو حالت کې منځ ته راغی چې اوس نه بهرني ميلياردونو ډالره شته دي نه هم په بیلابیلو نومونو پيسې راوړونکې ادارې او که شته هم اول خو له کابله نه وزي او که بیا و وزي نو ډيرو کمو ته ايله پکې يو څو روپۍ رسيدای شي، خو پوښتنه داده چې په خلاطونو روږدي واليان کوي څه؟ دې پوښتنې ته په دريو برخو کې ځواب ويلی شو:
۱ـ په ډيرو ولايتونو کې همدا اوس والیان د کانونو په قاچاق، د نشه يي توکو په قاچاق او ځينو پټو او ښکاره ناقانونه کړنو، کميشن کارۍ، ګمارنو، د ځمکو په غصب او…. کې بوخت دي، دوی ته اوس نه د پي آر ټي ډالرې ور پاتې دي نه هم د يو اس اې آی ډي او نورو ادارو خيالي مرستې او په ميلياردونو ډالر دوی اړ دي چې د ځان، کورنۍ، دفتر، ساتونکو او ان پورونو لګښتونه له همدې سرچينو پوره کړي، په ډيرو ولايتونو کې چې تر دې مخکې والیان په مزو کې وو ډير ولس او ولسي شته نه چور کیدل يو لامل يي دا وو چې ډيرې پروژې به پرانيستل کيدې دا چې والي او هر مسول ته پکې حق ورکول شوی وو نو ومو لیدل چې د ځينو پروژو موږ يوازې پرانيستې وليدې او کله هم ددې پروژو پای پوره نه شو.
۲ـ ناقانونه ګمرکات او تعرفې: په نوي حکومت کې هر چارواکی د عوایدو د ډيروالي يا ډيريدو ته د هیله منتيا خبرې کوي؛ خو دلته بیا د ولايتونو تر منځ هيڅ ډول تفکيک نشته مرکزي ولايتونه له ګمرکي پلوه له هرڅه ځکه محروم دي چې نه ورته بهرني موټر راځي نه هم ګمرکونه لري څو له دې لارې خپل عوايد ډير کړي بس والي د شپې فکر وکړي کله يي په هټيو ټکسونه وضعه کړي وي او کله يي روغتونونه يا نور شخصي د کاروبار له ځايه پولیسان او څارنوالان را تاو کړي وي او دردګره په جعلي تعرفو باندې پيسې له خلکو اخلي او خپل جيبونه ډکوي.
۳ـ ناقانونه مصارف: هر والي چې يو ولايت ته ځي په افغانستان کې له ارګ څخه د دود کار سره سم يوه ډله کسان له ځان سره ياد ولايت ته ولي دا کسان داسې دي چې نه د هغه ولايت دي او نه له کوم منل شوي معيار سره سم ټاکل شوي دي بس د والي خوښ دي، د والي په عادتونو پوی دي، چاپړوسي کوي، د والي حال نه شي ويلی نو ځکه يي ولي او هلته يي د سکرتر، دفتر د رئيس، وياند،دستيار، سلاکار او……. په نومونو ګماري. په دوی کې غټه برخه د والي لپاره لابي کوي ځينې يي ورته په رسنيزه برخه کې لابي کوي، ځينې نور بیا له خان، ملک، غاصب، قاچاقبر او نورو سره د والي اړيکې پالي يا چې کله کوم مشکل رامنځ ته کيږي دی يي د والي په خوښه په څو روپيو باندې حل کوي يانې دوی ته که رسمي کميشن کاران و وايو نو ښه وي.
پخوا په هر ولايت کې د يو هیواد نه يو هیواد پي آرټي پرته وه، يواس اې آی ډي په بیلابیلو نومونو پیسې ورکولې، د آسيا پراختيا صندوق يا اشيا فونډيشن هم هم والي ته په بیلابیلو برخو کې د مياشتې څو میليونه افغانۍ ورکولې چې په دې کار سره به والي له مشرانو د ناستې په پلمه څو لکه افغانۍ را ويستې له څو تنو سره به يي کتل څو زره روپۍ به يي ورکولې نورې به يي خپل جيب ته اچولې ، بله ستره خبره دا وه چې هره ورځ به غيرمعياري له کوم منل شوي قانون او اصولو پرته موسساتو پروژې شرکتونو ته ورکولې نو دا پروژې به چې څنګه ورکول شوې له شرکت سره به د ښارجوړونې، ښاروالۍ، فوايد عامې، چاپیريا ساتنې او بیلابیلو نومونو په پلمه د والي رسمي او سرکاري کمیشن کارانو اړيکې نيول، را جلبول، کاري مزاحمتونه او….. پیل کړل باالاخره به خلک سره سلا شول او والي ته به پکې څو زره، څو لکه او ان کله کله څو ميليونه ډالره ورکول شول او نور به پروژه په ډير ټيټ کيفيت په داسې حال کې پای ته ورسیده چې والي به يي پټۍ پرې کړه، چاکليتونه به باد باد شول او په پای کې به خلک تباه شول او يو کال رووسته به ياده پروژه د هيڅ ډول استفادې نه وه، خو نن هيڅ هم نشته يو لوري ته پروژو بيي ټيټي شوي دي او بل لوري ته په کال کې ايله دوه يا درې وړې او منځنۍ پروژې پرانيستل کيږي نو والي چې يا يي پيسې ورکړي يا چا کوم ولايت ته په ټيکه لیږلی دی له ناقانونه لارو کوښښ کوي چې خپل مصارف او کميشن پوره کړي دلته والي له ولايتي شورا، د ولسي جرګې له وکيلانو، د ځمکې له غاصبينو او ….. سره بیلابیل ارتباطي مشترکات جوړ کړي دي او له دې لارې کوښښ کوي چې څو روپۍ تر لاسه کړي.
دولتي ځمکې او کانونه بیا بله برخه ده په ډيرو ولايتونو کې د ځينو مهمو او منل شويو ادارو پلټنې ښيي چې د کانونو په سيمو کې ډيری ناامنۍ او يا ستونزې اصلي نه بلکه مصنوعي دي د ولايت، امنيه قومندانۍ او کله کله ان د ملي امنيت رياست په ګډه د يوې معاملې په لړ کې يو مافيايي ګروپ ته اجازه ورکوي چې لومړی ناامني جوړه کړي وروسته خلک و ويرول شي او په پای کې د کانونو سخت چور او تالان پيل شي او له دې لارې په ډيرو ولايتونو کې يو والي د ورځې به عادي ډول ان تر يو ميلیون افغانيو پورې عايد هم لري، د نشه يي توکو قاچاق او همدارنګه له هیواد څخه د باندې يا هیواد ته دې ننه د ځينو توکو قاچاقي راوړل هم د عايد يوه بله سرچينه ده او له دې لارې هم والیان له بیلابیلو کړيو سره په مشوره ډيرې پيسې تر لاسه کوي.
په ولايتونو کې يو عادي مامور هم په پيسو يا د څه شریني او نورو د ورکړې په بدل کې مقرريږي ان که ترې پيسې وانخستيل شي چيرې دې وکیل، قومي مشر يا ديني عالم او بل هم ور معرفي کوي نو والي يا ځايي اداره ورته په راتلونکې ډير ژر د يوې معاملې بندوبس کوي او يو عادي کس هم د يوې معاملې په لړ کې مقرريږي، دلته اصلاحات، د ملکي خدماتو قانون، لومړيتوبونه، وړتيا،ريښتونولي او حق هيڅ مطرح نه دی بس هغه مخکې دی چې يا زر لري يا زور که دا نلري نو ددې دوو له لرونکو به يو پيژني يا دا چې د يوې بلې او دريمې کړۍ په شتون کې به مخ ته ځي.
برنی لاملونه دي چې هره ورځ له حکومت څخه د خلکو بیزاري مخ په ډيريدو شوې، ان تر دې چې ولسمشر هم ځينو ولايتونو ته اوس خيالي او هسې نمايشي او يوازې د يو رسنيز پوښښ په خاطر سفرونه کوي، نه والي پلټل شوی،نه له خلکو سره کتل شوي دي په هر ولايت کې ولسمشر ورځي مخکې له مخکې له والي سره شريکان يا يو ډول نوم بدي مشران په مقام کې کينول شوي وي او ولسمشر ته د خپل ولايت هغه خيالي انځور ورکوي چې ده ته ځينو په ارګ کې او ځينو نورو بیا په خپلوخپلو ادارو کې ورکړی دی.
دا ستونزې ددې لامل شوي دي چې هره ورځ ملت د يوې سترې اداري دسيسې او ستونزې ښکار شي باید دا ستونزې وروستۍ شي، ټول کميشن کاران او والیان چې پخوانۍ سابقه لري يا په تیر يو نيم کال کې موثر نه دي ثابت شوي، ټول کار يي تر خبرپاڼې، انځور، په پخوانيو کړنو وياړ د تیرو پروژو پرانيستې او نورو نمایشي کارونو باندې تمرکز کوي باید له دندې لرې شي کاش داسې شوي وی چې لږ تر لږه خو دا ولايتونه د ولس ريښتونو بچيانو ته ورکول شوي وی خیر که وزارتونه د يوې ناکامې تجربې له مخې و ويشل شول لږ تر لږه خو باید ولايتونه بې پرې پاتې وی ځکه په وزارت کې به يو ټيم ګټه کوي خو په ولايت کې مظلوم او فقیر پوړ سخت زیان ويني.
