تبصره
تېره ورځ په قزاقستان کې د شانګهای په نامه د سيمه ييزو همکاريو غونډه وشوه، چې پکې د شانګهای د غړیو هېوادونو سرمشرانو او استازو ګډون درلود. په دې غونډه کې د سيمه ييزو همکاريو تر څنګ د يو شمېر مشرانو تر منځ د سيمې د روانو حالاتو په اړه هم خبرې وشوې، چې د سيمې امنيتي حالاتو سمون د اقتصادي همکاريو سره بشپړه مرسته کولاى شي.
په دې غونډه کې چې د سيمې د هېوادونو مشرانو سره اشرف غني ليدنې وکړې، چين د هغو هېوادونو په ډله کې وشمېرل شو چې افغانستان سره یې د اقتصادي همکاريو تر څنګ په سيمه کې د امن او سولې په رامنځ ته کېدو ژمنه تازه کړه او اشرف غني ته یې د چين لخوا پوره ډاډ ورکړ.
اشرف غني د خپل چینايي سيال، جين پينګ سره په ليدنه کې دا ډاډ هم حاصل کړ چې د پاکستان سره د څه مودې راپدېخوا تاوتريخوالي له منځه وړلو کې به هم پينګ مرسته ورسره وکړي او په خپل منځګړیتوب به موجوده تاوتريخوالې چې په افغانستان کې به د سولې لپاره ګټور تمام شي، خپلې هڅې وکړي.
د شانګهای په غونډه کې پر دې هم بحث وشو چې تروريزم يواځې د کوم هېواد نه، بلکې د سيمې لپاره ستر ګواښ دى او بايد ټول سيمه ييز هېوادونه د تروريزم په له منځه وړلو کې برخه واخلي، خو څومره چې په افغانستان کې د تروريزم له منځه وړلو ته اړتيا ده هومره نورو هېوادونو ته نه شته.
اشرف غني په خپله ليدنه کې د چين همسيال، جين پينګ سره په ليدنه کې دا يادونه هم وکړه چې افغانستان دا مهال د شلو تروریستي ډلو چې د کومې ډلې نوم یې وانه خیست مخ دى، پکار ده چې په افغانستان کې د سيمې د هېوادونو په همکاريو د دې تروریستي ډلو مخه ونيول شي او کنه د چين په شمول د سيمې هېوادونه به ترې خوندي پاتې نه شي.
په قزاقستان شانګهای غونډه کې د يادونې وړ خبره دا ده، چې جين پينګ اشرف غني ته په ډاګه وويل: چين په افغانستان کې د هغه سولې ملاتړى دى چې مالکيت یې د افغانانو په لاس کې وي. يانې د پرديو تر سيورې لاندې سوله نه وي. د چين د مشر خبره ډېره ژوره ده، چې دا مهال به اشرف غني په افغانستان کې د سولې په اړه د پينګ په دې شرط عمل ونه کړای شي؛ ځکه چې په افغانستان کې سوله او جګړه دواړه د افغانانو مالکيت کې نه بلکې له امريکا سره دي.
يوه بله موضوع چې پينګ ورته د افغانستان په ګټه اشاره وکړه، هغه دا ده چې پينګ وويل چين چمتو دى په يوې درې اړخيزې ناستې سره د پاکستان او افغانستان تر منځ منځګړیتوب وکړي او د دواړو هيوادونو تر منځ موجوده تاوتريخوالى له منځه يوسي.
د افغانستان او پاکستان تر منځ په دې وروستيو کې اړيکې ترينګلې شوې دي، چې په افغانستان کې مخ په خرابېدو امنيتي حالات او د افغانستان لخوا پر پاکستان، سره له دې چې پاکستان رد کړي دي تورونه لګول، نورهم اړيکې سره ترينګلې کوي.
که د چين دا شرط چې په افغانستان کې به د سولې پروسه د افغانانو مالکيت وي، ومنل شي چين د پاکستان او افغانستان تر منځ په منځګړتوب او د سولې په پروسه کې تر ډېره حده لاس لرلاى شي؛ ځکه په تېر تاريخ کې چين د افغانستان سره داسې معامله نه ده کړې چې په خپله ګټه او د افغانستان په تاوان دې تمامه شي.
د ١٩٦٣ د اکتوبر په ١٢ مهؤ چې هغه وخت د افغانستان ټول کلنى عايد ٧٣ مليونه افغانۍ و، د پخواني شوروي اتحاد د اقتصادي همکارۍ د کمېټې رئيس، ارخيبوف د افغانستان سره د کوکچې او شبرغان اقتصادي رغونه او پياوړتيا اعلان کړ، دهغه وخت د فوايد عامې د معين، محمد يعقوب عطايي او د پخواني شوروي اتحاد فوايد عامې د مشاور وزير، نکروف تر منځ لاس ليکونه وشول؛ چين هم په پيکنګ کې د افغان پلاوي سره په افغانستان کې د ١٩٦٣ميلادي کال د اګست په ١٧مه اقتصادي تړون لاس ليک کړ. چين دهغه تړون په رڼا کې د شيرخان بند- هرات د اورګاډي د پټلۍ د جوړولو او د کابل – کونړسيند د برېښنا د توليد د پروژې تړون لاسليک کړ.
چين ثابته کړې ده چې د افغانستان په اقتصاد کې به غوښنه مرسته وکړي، خو د سولې په اړه یې چې کوم شرط (د افغانانو مالکيت) ايښی دی يو څه ستونزمن تمام شي او دا هغه شرط دی چې په افغانستان کې یې د جګړې د له منځه وړلو او سولې د راتلو مخه ډب کړې ده.
