د انټرنيټ خوندي استعمال او د خوندي پاتې کېدلو لارې چارې:
انټرنيټ په ۱۹۶۹ کال کې پيل شوی مګر انټرنيټ ته د عامو خلکو لاسرسی په ۱۹۹۵ کې عام شو چې ميليونونه انسانان د انټرنيټ له لارې يو بل سره سودګريزې او شخصي اړيکي نيسي.
انټرنيټ د اړيکو يوه سرچينه بلل کېږي چې د خلکو د شخصي معلوماتو د خونديتوب ځانګړي ترتيبات نه لري.
د انټرنيټ استعمالوونکي هيڅ خونديتوب نه لري او د هېوادونو په قوانينو کې هم کوم اهميت نه ورکول کېږي.
انټرنيټ استعمالوونکی د هرچا له خوا څارل کېدلی شي خو په دې کې ورسره د ادارو همکاري ضروري ده.
انټرنيټ استعمالوونکي لپاره د ځان خوندي کولو لارې چارې:
۱- خپل ذاتي او کورني معلومات او انځورونه هيڅکله د انټرنيټ له لارې مه لیګۍ او مه يې شير کوۍ، دا ناخوندي لاره ده.
۲- که کله مو په مبايل کې انځورونه يا ويډيو واخيستل نو ډير ژر يې کمپيوټر ته واړوۍ، کيدلی شي ستاسې نه مو مبايل ورک شي او يا يې درنه څوک پټ کړي.
۳- خپل مبايل له خرڅولو مخکې مکمل صفا (ريسټور) کړۍ او بيا يې ميموري له ويډيوګانو او يا اډيو شیانو څخه مکمل ډکه کړې، ترڅو پخوانۍ ډاټا يې مکمله پاکه شوې وي.
۴- ميموري کارټ له مبايل سره مه خرڅوۍ، ترڅو ستاسې اخيستل شوې انځورونه یا ويډيوګانې تاسې سره خوندي ساتل شې وي او بل څوک يې ريکورۍ ته لاس رسی پيدا نه کړي.
۵- د لیب ټاپ يا کمپيوټر خرڅولو مخکې ټول (هارډيسک) فارمټ يا صاف کړۍ او بيا يې له انځورونو يا اډيو تقريرونو، ترنمونو ډک کړۍ ترڅو د بيرته ریکورۍ پر مهال يې هيڅ چانس نه وي پاتې شوی چې ستاسې پخوانۍ ډيټا راوويستل شي.
۶- په ځانګړي توګه ميرمنې دې په فسبوک، واټس آپ، ټويټر او …سوشل ميډيا داسې انځور يا ويډيو نه شريکوي چې نه غواړۍ بل څوک يې هم وګوري. په ګروپ کې دې هم له شريکولو ډډه وشي، ښايي ستاسې د ګروپ ملګری ستاسې انځور يا ويډيو ډاونلوډ کړي او په غلطۍ کې ستاسې انځور هرچاته رسېدلی شي.
۷- انټرنيټ کې داسې کسان ډير شتون لري چې هر وخت د ښځو د (بليک ميل) کولو لپاره د هغوی انځورونو پسې ګرځي او یا د هغوی انځورونو په مختلفونو بلاګونو کې شريکوي، له دغې لارې پيسې ترلاسه کوي.
۸- په انلين زخيره (Google Drive, Dropbox) د انځورونو او ويډيو ساتلو څخه تر خپله وسعه ځان وساتۍ.
۹- خپلو ماشومانو ته یوازې کمپيوټر مه پرېږدۍ چې استعمال يې کړي په ځانګړې توګه سوشل ميډيا او….
۱۰- له ټولنيزې وای فای څخه فس بوک مه استعمالوۍ، ځکه دغه وای فای څخه انټرنيټ په اسانۍ سره (هيک) کيدلی شي او تاسې به خبر نه يۍ خو (هيک کوونکی) ستاسې ټول معلومات پټولای شي.
۱۱- ميرمنې دې خپل مبايل، ټيبليټ یا کمپيوټر مستري ته له وړلو مخکې خپله میموري يا هارډيسک وباسي او هڅه دې وکړي چې د خپل شتون پر مهال يې جوړ او بيرته له مستري ترلاسه کړي.
۱۲- ميرمنې او جينکۍ دې د خپلو پروګرامونو او کورنيو خوشحاليو انځورونه او ويډيوګانې نه جوړوي، ضرورت نه لري، که جوړوي يې نو بيا دې د ساتنې لپاره پوره ترتيبات ولري.
۱۳- د خپلو ملګرو له انځورونو نشرولو څخه ځان وساتۍ.
۱۴- په فسبوک کې ډيری وخت جالب عنوانونه مخې ته رازي خو هغه يوازې يا وايرس وي او یا اعلان وي، په دغه ډول عنوانونو له کلک کولو څخه ډډه وکړۍ.
پر انټرنيټ د عمومي او په ځانګړي توګه د کاروباري خلکو لپاره احتياطي تدابير:
۱- خپل اکاونټ ته مو تر ټولو سخت پاسورډ ورکړۍ او په مياشت کې يې يوځل بدلوۍ.
۲- اسانه پاسورډ مه ورکوۍ، ښه پاسورډ هغه دی چې بې ترتيبه وي، شميري، نښانونه او ….. چې تر ديارلس حروفو پورې وي.
۳- په داسې يو فايل، ويډيو يا انځور کليک مه کوئ چې تاسې ته يې پوره معلومات نه وي چې دا چیشی دی، په ځانګړي ډول فسبوک کې، (ښايي وايرس وي او ستاسې فايل خراب کړي).
۴- ستاسو د خدمت چمتو کوونکي (Yahoo, Gmail, webmail, facebook, banks, credit card)ستاسو لپاره د دوباره پاسورډ غوښتلو هيڅ ضرورت نه شته، نو په داسې کوم ايميل کلک مه کوئ چې دغه ايميل کې له تاسې د پاسورډ غوښتنه شوې وي.
۵- په خپل کمپيوټر کې انټي وايروس ضرور انسټال کړۍ.
۶- تر ټولو خوندي کمپيوټر هغه دی چې انټرنيټ سره نښلول شوی نه وي.
۷- له خپل کمپيوټر نه بغير د بل چا کمپيوټر يا مبايل کې خپل پاسورډ مه ورکوۍ.
۸- په زيات مهم اکاونټ باندې مو (ډبل پاسورډ) ولګوۍ.
۹- د بل چا (USB) هيڅکله په خپل کمپيوټر کې مه ورکوۍ.
که د پورته احتياطي تدابيرو باوجود بيا هم په نښه شوۍ نو خفه کېږۍ مه، ژرترژره د کمپيوټر او انټرنيټ پوه سره اړيکه ونيسۍ.
په ځانګړي توګه که ميرمنې په دغه صورت کې د (بليک ميل کوونکو) له خوا په نښه شوې نو خپله کورنۍ دې په اعتماد کې واخلي ترڅو د زيات نقصان رسولو مخه يې ونيسي.
ژباړه: الماس
