د افغانستان نن او پرون

ډاکټر آصف
افغانستان (د افغانانو مېنه) په مرکزي اسيا کې يو غرنى او په وچه کې راګير هېواد دى.
دا هېواد، چې پنځه زره کلن تاريخ لري، لومړى د آريانا او بيا د خرا سان په نامه ياد شوى، خو په ١١٢٦ لمريز کال کې د احمدشاه بابا د واکمنۍ پر مهال افغانستان د ټولې اريانا او خراسان ځاى ونيو.
ځينې مورخين ليکي، چې د افغاني امپراطورۍ سرحدات، چې يو وخت يې تر ١٦ درجو طول البلد پورې پراخوالى درلود، په دقيقه توګه يې ټاکل مشکل کار دى، خو په شرق کې د سرهند نه نيولې ، چې د ډهلي په ١٥٠ ميلۍ کې پروت دى، په غرب کې تر مشهده پورې، چې حزر درياب نه په همدې فاصله کې پروت دى او پلنوالى يې د امو له سيند نه نيولې په جنوب کې د فارس تر خليج پورې رسېده .
د احمدشاه بابا امپراطوري وار په وار د ده د لمسيانو او بيا د محمدزيو وروڼو د خپلمنځي اختلافاتو په وجه وړه شوه .
د اوسني افغانستان جغرافيايي موقعيت :
د افغانستان شمال او سوېل لوېديځ ډېرې وچې او هوارې سيمې لري او سوېل کې يې د پاکستان پولې ته نږدې شګلنې دښتې پرتې دي.افغانستان په ختيځ او سوېل کې له پاکستان سره ٢٤٣٠ کيلو متره ، په لوېديځ کې له ايران سره ٩٣٦ کيلومتره ، په شمال لوېديځ کې له ترکمنستان سره ٧٤٤ کيلومتره ، په شمال کې له ازبکستان سره ١٣٧ کيلومتره ، په شمال ختيځ کې له تاجکستان سره ١٢٠٦ کيلومتره او چين سره د ٧٦ کيلومترو په اوږدوالي پوله لري. افغانستان د ٦٥٢٨٦٤ کيلومتر مربع مساحت په درلودو سره په سيمه کې له چين، ايران او پاکستان څخه وروسته څلورم ستر هېواد دى. دغه هېواد د واحدونو له پلوه پر ٣٤ ولايتونو او ٣٩٨ ولسواليو وېشل شوى دى.
په افغانستان کې جګړې:
افغانانو د تاريخ په اوږدو کې له مقدوني سکندر، ايراني صفويانو، مغولو او نورو سره د هېواد د ازادۍ لپاره جګړې کړې دي.
انګليس هم له افغانانو سره ډغرې وهلې دي. د افغان –انګليس لومړۍ جګړه په ١٢١٧-١٢٢١ لمريزو کلونو کې ، دوهمه جګړه يې په ١٢٥٧ لمريز کال کې او درېيمه جګړه يې په ١٢٩٨ لمريز کال کې وه.
افغانانو د افغان-انګليس تردرېيمې جګړې وروسته له انګريزي ښکېلاک څخه خپل استقلال بېرته تر لاسه کړ .
په دغه هېواد کې د ازادۍ له بېرته اخيستو وروسته، په ١٣٥٧ کال کې د شوروي پلوه خلق او پرچم ګوندونو د کودتا له لارې د هېواد د لومړي جمهور رييس محمد داوود د حکومت تر ړنګېدو پورې ځينې کورني اړ او دوړونه موجود و، خو بيا هم نسبتا آرامه او د پرمختګ په حال کې و . خو د يادو ګوندونو(خلق او پرچم ) د واکمنۍ پر وړاندې افغان ولس جهاد ته ملا وتړله او يو ځل بيا په هېواد کې نا امنۍ پيل شوې .
د ١٣٥٨ کال د مرغومي په شپږمه د وخت د شوروي اتحاد په پر مخ تللو وسايلو سمبال لښکرو پر افغانستان يرغل وکړ، خو افغان اولس يې پر وړاندې ودرېد او ترهغه يې خپل جهاد ته دوام ورکړ، چې د يرغلګرو پوځونو غرور يې مات او د ١٣٦٧ کال د تلې مياشتې په ٢٦مه، يې له افغانستان څخه ووېستل .
د شوروي د پوځ د يرغل پر مهال د مرګ ژوبلې کره شمېره نه ده معلومه، خو ويل کيږي، چې تر يو ميليون زياتو افغانانو په کې خپل ژوند له لاسه ورکړ، په ميليونونو مهاجر شول، د هېواد بنسټونه په کې له منځه لاړل او ١٥٠٠٠ شوروي پوځيان هم په کې ووژل شول.
د يادو پوځيانو تر وتو وروسته د شوروي په ملاتړ جوړ شوى د ډاکټر نجيب الله رژيم افغان مجاهدينو رانسکور کړ او د ١٣٧١ کال د غويي په ٨مه، د جهادي ګوندونو په سلا حضرت صبغت الله مجددي واک ته ورسېد .
خو ډېر وخت نه و تېر شوى، چې د مجاهدينو د بېلابېلو ګوندونو تر منځ د واک د ترلاسه کولو لپاره خپلمنځي جګړې پيل شوې او په دې جګړو کې د نجيب د رژيم د جنرال دوستم ملېشې هم ورګډې شوې .
په ١٣٧٣ کال کې د طالبانو حرکت په هېواد کې د ګډوډيو د له منځه وړو او اسلامي ارزښتونو د خوندي کولو له ژمنې سره په کندهار کې په فعاليت پيل وکړ او تر ١٣٧٥ کال پورې يې د پلازمېنې کابل په ګډون دهېواد ډېر ولايتونه لاندې کړل او د چارو واګې يې تر لاسه کړې.
د القاعده سازمان مشر اسامه بن لادن، چې د سعودي عربستان اصلي اوسېدونکى دى او د شورويانو پر وړاندې د افغان مجاهدينو ترڅنګ ولاړ و، هم له وسلوالو طالبانو سره ملګرى شو.
خو اسامه بن لادن د ٢٠٠١ کال د سپټمبر د ١١مې په پېښو کې د امريکا لخوا په لاس لرلو تورن شو او امريکا له طالبانو وغوښتل چې هغه (اسامه) له افغانستان څخه وباسي.
خو کله چې طالبانو د امريکا غوښتنه ونه منله، د همدې کال د اکتوبر په مياشت کې يې پرطالبانو لومړى هوايي او بيا د شمالي ټلوالې په مرسته ځمکني بريدونه وکړل او د طالبانو واکمني يې راوپرځوله .
د افغان دولت د وسلوالو مخالفينو او القاعده د له منځه وړو لپاره د نړۍ د ٤٦ هېوادونو ٤٢٠٠٠ پوځيان د امريکا له تر سل زرو زياتو پوځيانو سره ملګري شوي، خو ددې پوځونو په شتون سره نه يواځې په هېواد کې امنيت ټينګ نه شو، بلکې ددې ځواکونو او افغان دولت وسلوال مخالفين (طالبان، د ګلبدين حکمتيار په مشرۍ حزب اسلامي او د حقاني او ځينې نورو ډلو) پوځي فعاليتونه ورځ په ورځ پراخه شول او د نا امنيو لمن د هېواد له جنوب څخه آن شمالي ولايتونوته هم وغځېده.
د امريکا ولسمشر بارک اوباما د ٢٠٠٩ کال د مارچ په مياشت کې د افغانستان او پاکستان په اړه د نوې ستراتيژۍ د اعلانولو پر مهال د يادو دواړه هېوادونو حالات ډېر خطرناک وبلل.
اوباما د همدې کال په ډسمبر کې وويل چې د ٢٠١١ کال د جولاى په مياشت کې به له افغانستان څخه د خپلو پوځيانو وتل پيلوي. ناټو ځواکونوهم تر۲۰۱۴ز کال پورې افغان سرتېرو ته د امنيتي چارو د ورسپارلو وروستۍ نېټه ټاکلې ده.
په افغانستان کې د دولتونو ډولونه :
الف حکومت:
محمد داوود د ١٣٥٢کال د چنګاښ په ٢٦مه، د افغانستان په تاريخ کې د لومړي ځل لپاره د شاهي نظام پر ځاى جمهوري نظام رامنځته کړ او تر دې وروسته هم پرته له طالبانو څخه، چې اسلامي امارت يې اعلان کړى و، نور نظامونه جمهوري وو، خو د حامد کرزي تر منتخب حکومت پرته نور د پوځي حرکتونو او کودتاګانو له لارې رامنځته شوي دي .
محمد داوود د سپينې کودتا له لارې واک ته ورسېد او محمد ظاهرشاه يې له ملک څخه تبعيد کړ. د محمد داوود رژيم هم د شوروي پلوه خلق او پرچم ګوندونو لخوا د خونړۍ کودتا له لارې له منځه ولاړ، داوود يې د کورنۍ له غړيو سره يو ځاى وواژه او پر ځاى يې نورمحمد تره کى د جمهور رييس په توګه اعلان کړ.
تره کى، چې د خلق په ګوند پورې يې تړاو درلود، د ١٣٥٨ کال د وږي په مياشت کې په ارګ کې د ننه ددې ګوند د بل غړي حفيظ الله امين د پلويانو لخوا په مرموز ډول ووژل شو او امين، چې تره کي به ورته وفادار شاګرد ويل، د جمهور رييس په توګه په کار پيل وکړ.
خو کله چې د شوروي ځواکونو پر افغانستان يرغل وکړ، امين يې د کابل ښار په دارلامان کې وواژه او پرچمى ببرک کارمل د شوروي پوځونو په ملاتړ واک ته ورسېد.
د ١٣٦٥ کال په غويي مياشت کې کارمل د ګوند د مرکزي کمېټې له رياست څخه استفعا ورکړه او د همدې کال د لړم په مياشت کې له جمهوري رياست څخه هم لرې شو او ددې ګوند بل غړى نجيب الله قدرت ته ورسېد.
د نجيب د واکمنۍ پر مهال د شوروي پوځونه له افغانستان څخه ووتل او د ١٣٧١ کال د غويي په اتمه د نجيب حکومت هم راوپرځول شو او صبغت الله مجددي د جهادي ګوندونو په مشوره د اسلامي دولت د ممثل په توګه وټاکل شو.
د جهادي ګوندونو له سلا سره سم دوه مياشتې وروسته د جمعيت اسلامي د ګوند مشر برهان الدين رباني ته واک وسپارل شو او د ١٣٧١ کال د غبرګولي په نهمه رباني د اهل حل وعقد د شورا لخوا د دوو کلونو لپاره جمهور رييس وټاکل شو.
خو رباني خپلې واکمنۍ ته دوام ورکاوه ، چې په ١٣٧٥ کال کې طالبانو کابل ونيو او اسلامي امارت يې اعلان کړ. خو د طالبانو واکمني د امريکا د پوځي بريد له امله له منځه ولاړه او حامد کرزى د بن په غونډه کې د شپږو مياشتو لپاره د لنډ مهالې ادارې د مشر او بيا د بېړنۍ لويې جرګې لخوا د دوو کلونو لپاره د انتقالي ادارې د مشر په توګه وټاکل شو.
د افغانستان اوسنى اساسي قانون، چې له مخې يې د هېواد نظام اسلامي جمهوري دى، د ١٣٨٢ کال د مرغومي په ١٣مه، د لويې جرګې لخوا تصويب شو. ددې قانون له مخې، د افغانستان د دولت په تشکيل کې منتخب ولسمشر، د هغه دوه مرستيالان، له دوو مجلسونو (ولسي جرګې او مشرانو جرګې) څخه جوړه ملي شورا او قضايي قوه ځاى لري. د سترې محکمې غړي د ولسمشرله لوري ټاکل کېږي او ولسي جرګه ورته د باور رايه ورکوي.
ولسمشر او مرستيالان يې د خلکو په مستقيمه رايه اچونې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. که چېرې هېڅ يوه کانديد په لومړي پړاو کې د ټولټاکنوپه پروسه کې ٥٠ سلنه جمع يو رايې تر لاسه نه کړې، نو دوه کانديدان، چې تر ټولو ډېرې رايې يېترلاسه کړېوي،د دوهم پړاو لپاره د ټولټاکنوپه پروسه کېبرخه اخلي. ولسمشرد ولسمشرۍ د دوودورولپاره ځان کانديدولی شي.
د ولسمشرۍ لپاره د افغانستان لومړۍ ټولټاکنې د اته ميليونو تنو ، چې نږدې نيمايي يې ښځې وې په ګډون د ١٣٨٣ لمريز کال د تلې په ١٨مه ، تر سره شوې او حامد کرزى د ٥٤سلنه رايو په تر لاسه کولو سره ولسمشر وټاکل شو.
کرزى د ١٣٨٨ کال د زمري په ٢٩مه، د ولسمشرۍ د دوهم پړاو په ټاکنو کې هم په داسې حال کې د پنځو کلونو لپاره ولسمشر وټاکل شو، چې په ټاکنو کې د درغليو په اړه ډېر شکايتونه موجود و.
مرکزي دولت، په کليوالو سيمو کې لږ اغېز لري، ځکه چې اسلامي او دوديز ضوابط، د قومي او توکميزو فعاليتونو په ګډون په شخصي کړنو او د شخړو په حل کې مهمه ونډه لري. افغاني ټولنه د قومي او اسلامي دودونو په درلودلو سره په پراخه توګه د خپلوۍ پر بنسټ ولاړه ده، سره له دې چې په ښاري سيمو کې دا کچه يو څه ټيټه ده.