د هېواد په غرنيو ولاياتو کې لکه پروان ، لوګر ، بادغيس ، سمنګان ، تخار او نورو يو شمېر ولاياتو کې چې بېلا بېل کانونه لري، د درې لسيزو را په دېخوا د دولت له واکه وتلي دي او ټول عوايد يې وسلوالو او يا په سېمه کې ځايي دولتي چارواکو ته لاس ته ورځي.
د بدخشان او ايران ولايتونو کانونه خو د روسانو د يرغل او دهغه د مخه د کمونيستانو د رژيم د پېل سره د يوې ځانګړې ډلې په واک کې وو، چې ترډېره حده د يادو ولاياتو کانونه اوس هم دهغې يادې ډلې چې په سمېه کې حاکمه ده په واک کې لري.
په هېواد کې د شفافيت د څار ادارې په کلنۍ سروې کې ښود لې ده، چې د هېواد کانونه زياته برخه عوايد اوس هم د پخوا په څېر د ځايي چارواکو لاس ته روځي يادې ادارې دهېواد د بېلابېلو ولاياتو د کانونو څخه ليدنه کړې ده او خپل راپور يې چمتو کړی دی. د شفافيت د څار اداره وايي د کانونو په اړه چې کوم تړونونه شوي دي ډېری يې د سېمې د چارواکو د زور په اساس او يا د سياسي اړيکو په اساس شوي دي . يادې ادارې د بغلان د دودکش ، قره زاغان ، د تخار ولایت د نوآبي ، سمستي د پروان ولايت د کوه صافي، او د سمنګانو د ګرمک له کانونو ليدنې کړي دي. چې دهېواد د کانونو په اړه يې د سياسي چور انديښنه ښودلې ده . دڅار د ادارې د معلوماتو له مخې د پروان ، بدخشان او ځينې نورو کانونو په غونډوکې د ملي شورا او وزيرانو د شورا غړي لاس لري او هم د يادو ولاياتو ځايي چارواکي د خپلو وسلوالو ګروپونو په وسیله د کانونو غيرقانوني کېدنې کوي. چې په چټکۍ سره په کانونو په غېرقانوني توګه کارونه روان دي.
د ملګرو ملتونو نړيوالې ادارې لخوا چې په روان کال کې افغانستان سره د مرستو کوم راپور خپور شوی و، ويلي دي چې کچېرې د افغانستان سره د پخوا په شان نورې مرستې ونشي او افغانستان چې په کورنيو جګړو کې يې فابریکې او بريښنا بندونه له خپله تولیده غورځيدلي په اقتصادي توګه به افغانستان دزياتو ستونزو سره مخ شي. د افغانستان عوايد د ګمرکاتو او کانونو څخه تل پوره شوي چې نه يوازې داچې دهېواد په داخل کې يې پرې خپل کور پوره کړي ؛ بلکې د سوداګرۍ په اړه له همدې عوايدو ګټه اخيستې ده .
دکانونو ترڅنګ چې اوس دسياسي ګواښ سره مخ دی دافغانستان قالينې هم افغانان دتېر په څېر جوړوي خو تجارت او لاس ته راوړنه يې دافغانستان نه ده چې دکانونو دګواښ ترڅنګ دافغانستان په عوايدو کې يو بل ګواښ هم زيات شوی دی.
